Bảo hiểm y tế bắt buộc và tự nguyện tại Việt Nam
Bảo hiểm y tế (BHYT) là một trong những chính sách an sinh xã hội quan trọng, góp phần bảo vệ sức khỏe và giảm gánh nặng tài chính cho người dân khi ốm đau, bệnh tật. Hiện nay, BHYT được chia thành hai loại hình chính: bắt buộc và tự nguyện. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin chi tiết, cập nhật các quy định mới nhất năm 2025 về cả hai loại hình này.
Tính đến năm 2025, tỷ lệ bao phủ BHYT đã đạt trên 90% dân số, với mục tiêu phấn đấu đạt 95% vào năm 2026 và bao phủ toàn dân vào năm 2030.
1. Bảo hiểm y tế là gì?
Bảo hiểm y tế là loại hình bảo hiểm do cơ quan bảo hiểm chi trả chi phí khám chữa bệnh cho người tham gia khi gặp các rủi ro thuộc phạm vi bảo hiểm. Tại Việt Nam, BHYT hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, mà hướng đến mục tiêu chăm sóc sức khỏe cộng đồng cho toàn dân. Đây là loại hình bảo hiểm mang tính xã hội, được Nhà nước tổ chức thực hiện theo luật định.
2. Phân biệt bảo hiểm y tế và bảo hiểm sức khỏe
Nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa bảo hiểm y tế (BHYT) và bảo hiểm sức khỏe. Điểm khác biệt cơ bản là:
- BHYT do Nhà nước tổ chức, mang tính xã hội, phi lợi nhuận và có tính bắt buộc đối với một số đối tượng.
- Bảo hiểm sức khỏe do các công ty bảo hiểm thương mại cung cấp, mang tính kinh doanh và hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận.
3. Bảo hiểm y tế bắt buộc
3.1. Đối tượng tham gia
Bảo hiểm y tế bắt buộc áp dụng cho các nhóm đối tượng được quy định tại Luật BHYT và các văn bản hướng dẫn. Theo quy định mới nhất có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, các đối tượng bắt buộc tham gia BHYT bao gồm:
- Nhóm do người sử dụng lao động và người lao động cùng đóng: Người lao động làm việc theo hợp đồng lao động tại các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức.
- Nhóm do cơ quan Bảo hiểm xã hội (BHXH) đóng: Người hưởng lương hưu, trợ cấp mất sức lao động, trợ cấp thất nghiệp.
- Nhóm do ngân sách nhà nước đóng: Người có công với cách mạng, cựu chiến binh, trẻ em dưới 6 tuổi, người thuộc hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số đang sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.
- Nhóm được ngân sách nhà nước hỗ trợ đóng: Học sinh, sinh viên; người thuộc hộ cận nghèo; người thuộc hộ gia đình làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp có mức sống trung bình.
3.2. Mức đóng và mức hưởng
Mức đóng BHYT bắt buộc được tính dựa trên tiền lương tháng của người lao động và tỷ lệ do pháp luật quy định. Cụ thể:
- Người lao động đóng 1,5% tiền lương tháng.
- Người sử dụng lao động đóng 3% tiền lương tháng của người lao động.
Khi đi khám, chữa bệnh đúng tuyến, người tham gia BHYT được quỹ BHYT thanh toán 80% chi phí khám bệnh, chữa bệnh.
4. Bảo hiểm y tế tự nguyện
4.1. Đối tượng tham gia
BHYT tự nguyện dành cho những người chưa thuộc diện tham gia BHYT bắt buộc. Theo Nghị định 188/2025/NĐ-CP, những người chưa tham gia BHYT bắt buộc đều có thể mua BHYT tự nguyện.
4.2. Hình thức tham gia
Từ ngày 01/01/2016, người tham gia BHYT tự nguyện phải đăng ký theo hình thức hộ gia đình. Tức là tất cả các thành viên trong gia đình (có tên trong sổ hộ khẩu hoặc sổ tạm trú) đều phải tham gia, trừ các trường hợp đã tham gia BHYT bắt buộc.
4.3. Mức đóng BHYT tự nguyện từ 01/7/2025
Từ ngày 01/7/2025, mức đóng BHYT tự nguyện vẫn được tính bằng 4,5% mức lương cơ sở. Cụ thể mức đóng cho từng thành viên trong hộ gia đình như sau:
| Thành viên trong hộ gia đình | Tỷ lệ đóng so với mức đóng của người thứ nhất | Mức đóng tối đa (đồng/tháng) | Mức đóng tối đa (đồng/năm) |
|---|---|---|---|
| Người thứ nhất | 100% | 140.400 | 1.684.800 |
| Người thứ hai | 70% | 98.280 | 1.179.360 |
| Người thứ ba | 60% | 84.240 | 1.010.880 |
| Người thứ tư | 50% | 70.200 | 842.400 |
| Từ người thứ năm trở đi | 40% | 56.160 | 673.920 |
Lưu ý: Mức lương cơ sở từ ngày 01/7/2024 là 2.340.000 đồng/tháng. Mức đóng trên được tính trên cơ sở mức lương cơ sở này.
4.4. Quyền lợi khi tham gia BHYT tự nguyện
Người tham gia BHYT tự nguyện được hưởng các quyền lợi tương tự như người tham gia BHYT bắt buộc, bao gồm:
- Được quỹ BHYT chi trả 80% chi phí khám, chữa bệnh đúng tuyến.
- Được hưởng 100% chi phí khám, chữa bệnh tại các cơ sở y tế tuyến xã.
- Từ ngày 01/7/2025, người tham gia BHYT đủ 5 năm liên tục sẽ được miễn cùng chi trả 100%.
5. So sánh BHYT bắt buộc và BHYT tự nguyện
| Tiêu chí | BHYT bắt buộc | BHYT tự nguyện |
|---|---|---|
| Đối tượng | Người lao động, người hưởng lương hưu, người có công, trẻ em dưới 6 tuổi, người nghèo... | Các đối tượng không thuộc diện bắt buộc, bao gồm cả hộ gia đình |
| Tính chất | Bắt buộc theo luật định | Tự nguyện, do người dân lựa chọn |
| Mức đóng | Dựa trên tiền lương tháng (1,5% NLĐ + 3% NSDLĐ) | Dựa trên 4,5% mức lương cơ sở |
| Hình thức đăng ký | Qua nơi làm việc hoặc cơ quan BHXH | Theo hộ gia đình tại địa phương |
| Quyền lợi | Hưởng 80% chi phí KCB đúng tuyến, miễn 100% sau 5 năm liên tục | Hưởng 80% chi phí KCB đúng tuyến, miễn 100% sau 5 năm liên tục |
6. Hướng dẫn mua BHYT tự nguyện
6.1. Mua trực tiếp tại địa phương
- Bạn có thể đến UBND xã/phường, cơ quan BHXH địa phương hoặc các đại lý thu (bưu điện) để đăng ký.
- Hồ sơ gồm: Tờ khai tham gia BHYT (mẫu TK1-TS), sổ hộ khẩu hoặc sổ tạm trú, và các giấy tờ chứng minh đối tượng ưu đãi (nếu có).
6.2. Mua online qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia
Từ năm 2022, người dân có thể đăng ký BHYT tự nguyện trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia. Các bước thực hiện:
- Bước 1: Truy cập dichvucong.gov.vn và đăng nhập tài khoản.
- Bước 2: Chọn mục “Thanh toán trực tuyến” → “Đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp”.
- Bước 3: Nhập thông tin và thanh toán qua ngân hàng hoặc ví điện tử.
- Bước 4: Nhận thẻ BHYT sau khi giao dịch hoàn tất.
>> Xem thêm: Cách mua Bảo hiểm y tế tự nguyện
7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
1. Bảo hiểm y tế bắt buộc và tự nguyện khác nhau thế nào?
BHYT bắt buộc áp dụng cho các nhóm đối tượng theo quy định của pháp luật, trong khi BHYT tự nguyện dành cho những người không thuộc diện bắt buộc, đăng ký theo hộ gia đình. Mức đóng của BHYT tự nguyện được tính dựa trên 4,5% mức lương cơ sở, trong khi BHYT bắt buộc tính trên tiền lương tháng.
2. Tôi có thể mua BHYT tự nguyện cho cá nhân không?
Theo quy định, từ 01/01/2016, BHYT tự nguyện phải được đăng ký theo hình thức hộ gia đình. Tuy nhiên, nếu bạn là người duy nhất trong hộ khẩu chưa tham gia BHYT, bạn vẫn có thể đăng ký tham gia cho bản thân.
3. Tôi đã có BHYT bắt buộc, có cần mua thêm BHYT tự nguyện không?
Không. BHYT bắt buộc đã đáp ứng đầy đủ quyền lợi. Bạn không cần tham gia BHYT tự nguyện nữa.
4. Mức hưởng BHYT từ 01/7/2025 có gì mới?
Từ 01/7/2025, người tham gia BHYT đủ 5 năm liên tục sẽ được miễn cùng chi trả 100% chi phí khám, chữa bệnh.
5. Tôi có thể mua BHYT tự nguyện online không?
Có. Bạn có thể mua trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia một cách nhanh chóng và tiện lợi.
